Երեքշաբթի, Հուլիսի 23, 2019

Խմբագրական

Հայաստանում տեղի ունեցավ ավելին, քան պարզապես իշխանափոխություն

անգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղ
 

Ժամանակավոր կառավարության կազմավորումից անմիջապես հետո Հայաստանում բանավեճեր սկսվեցին ապրիլյան դեպքերի բնույթի վերաբերյալ, ինչի արդյունքում ձեւավորվել էր այդ կառավարությունը: Ամենից հաճախ օգտագործվում էր «թավշյա հեղափոխություն» հասկացությունը: Այս գնահատականի հետ առաջինն իր անհամաձայնությունը հայտնեց պաշտպանության նախկին նախարար Վիգեն Սարգսյանը` նշելով, որ տեղի ունեցածն իշխանափոխություն է, եւ միայն պետության իրավաքաղաքական համակարգի փոփոխության գործընթացը կարելի է անվանել հեղափոխություն: Դասական մոտեցմամբ` այդպիսի գնահատականի հետ կարելի է համաձայնվել: Բայցեւայնպես, նման գնահատականը մի քիչ մակերեսային է: Դա բխում է այն վարկածից, որ երկրում առկա պետական կարգը չի փոխվել: Այսինքն` ենթադրվում է, որ երկրում գոյություն ուներ Սահմանադրությանը համապատասխան իրավակարգ, այն է` սահմանադրական կարգ: Գործնականապես Հայաստանում հռչակվել էր սահմանադրական կարգ, բայց փաստորեն այլ կարգ էր արմատավորված` քրեաօլիգարխիկ: 2018թ. ապրիլին վերջինիս հիմքերը հանրության ջանքերով սասանվեցին: Կարելի՞ է դա կոչել պարզ իշխանափոխություն: Ինչպես երեւում է` ոչ այնքան:

Դրա համար տեսնենք, թե ինչ ենք ունեցել անկախ Հայաստանի գոյության տարիներին: 1991թ. Հայաստանում հայտարարվեց իրավական պետություն կառուցելու ծրագիրը: Դա ենթադրում էր, առաջին հերթին, ազատ ընտրությունների հաստատության եւ արդարադատության համակարգի ձեւավորում: Նշված հաստատությունների միջոցով էլ ենթադրվում էր ներկայացուցչական եւ գործադիր իշխանության ձեւավորում եւ օրենքի գերակայություն: 1995 թվականին ընդունվել էր Սահմանադրությունը, որտեղ օրինականացվեց ամբողջ այս ծրագիրը:

Իսկ ի՞նչ տեղի ունեցավ իրականում: 1995-96 թվականներին չգործեց ազատ ընտրությունների մեխանիզմը` ուժային նախարարների կողմից յուրացվեց պետական իշխանությունը: Արդարադատության համակարգն այդպես էլ չկայացավ:

1997 թվականին ռազմական օլիգարխիան յուրացրեց քաղաքական ոլորտը` ՀՀԿ-ի յուրացման տեսքով: 1998-ին երկրի նախագահին իշխանությունից հեռացնելու միջոցով ռազմական օլիգարխիան բռնատիրեց պետական ​​կառավարման համակարգին: Այն ժամանակ էլ, ռազմական օլիգարխիայի առաջնորդին սպանելու արդյունքում (հոկտեմբերի 27-ի գնդակահարությունը խորհրդարանում), վերջինիս դիրքերը թուլացան: Երկրում հաստատվեց ավտորիտար համակարգ, որը սկսեց սեփականության վերաբաշխման միջոցով յուրացնել ազգային հարստությունը: Ստեղծվեց մեծ սեփականատերերի դաս:

2003-ին, խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքներով, մանդատների մեծ մասը յուրացրին խոշոր սեփականատերերը: Խորհրդարանական կոալիցիա ստեղծելու մասին պայմանագրի հիման վրա կազմավորվեց պայմանագրային օլիգարխիկ վարչակարգ: Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ մտցնելու միջոցով այն վերածվեց այդ վարչակարգի օրինականացման, ինչպես նաեւ հանրությանը պետական կյանքի վրա ազդելու ցանկացած հնարավորությունից հեռացնելու մեխանիզմի:

2008-ին տեղի ունեցավ հասարակության հետ օլիգարխիկ վարչակարգի առաջին բախումը: Վարչակարգը պաշտպանեց իր դիրքերը ցուցարարների դեմ բացահայտորեն զենք կիրառելու միջոցով: Արդարադատության եւ ազատ ընտրությունների համակարգը վերջնականապես կաթվածահար եղավ: Քրեաօլիգարխիկ վարչակարգն արտոնյալ կաստայի կարգավիճակ ձեռք բերեց: Վարչակարգն իր ապահովության հիմնական մեխանիզմ դարձրեց բռնաճնշումները, կաշառակերությունը եւ օրինաստեղծ մանիպուլյացիաները:

2018-ին վերը նկարագրված վարչակարգը հասարակության ճնշման տակ տապալվեց: Հայաստանում տեղի ունեցած փոփոխությունների դասական գնահատականները, ինչպիսիք են հեղափոխություն, իշխանափոխություն, բունտ, չեն կարող տալ դրանց ճշգրիտ բնութագրերը: Կարելի է վստահորեն պնդել, որ Հայաստանում տեղի ունեցածը քրեաօլիգարխիկ վարչակարգը կազմաքանդելու համաժողովրդական գործողություն էր:

Այն, որ բանակն ու ոստիկանությունը աջակցեցին քաղաքացիներին, վկայում է, որ դրանք, որպես ինստիտուտներ, կայացել են: Ավելին` առարկայորեն կայացավ ներկայացուցչական, գործադիր եւ դատական իշխանության տարանջատումը: Սահմանադրությունն աշխատեց, համենայն դեպս` իբրեւ օլիգարխիկ վարչակարգի եւ հասարակության միջեւ եղած վեճը կարգավորելու միակ մեխանիզմ:

Այնպես որ, ՀՀ-ում տեղի ունեցավ ավելին, քան պարզապես իշխանափոխություն: Ըստ երեւույթին, 21-րդ դարում առաջ են գալիս հասարակական-քաղաքական սկզբունքորեն նոր երեւույթներ: Արդյունքում լիամասշտաբ սահմանադրական համակարգ նախագծելու իրական հնարավորություն է առաջացել: Սրանում է կառավարության եւ հասարակության խնդիրը:

Ռազմավարական եւ ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոն

ՀՀ, Երևան 0033, Երզնկյան 75

Հեռ.՝

+374 10 528780 / 274818

Էլ. փոստ՝

info@acnis.am

Վեբկայք՝

www.acnis.am