18.08.2019

Аналитика

Ինչի շուրջ են վիճում մերօրյա Հայաստանում

Звезда не активнаЗвезда не активнаЗвезда не активнаЗвезда не активнаЗвезда не активна
 

Հայաստանում անկախության ողջ ընթացքում միշտ էլ եղել են հանրային վեճեր, բայց բանավեճի ինստիտուտ այդպես էլ չի ձեւավորվել: Դա պատահական չէ, քանի որ ի սկզբանե բոլոր սոցիալ-քաղաքական խնդիրների մասին իրենց տեսակետներն էին հայտնում քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչները եւ այս կամ այն ​​ուժին աջակցող հասարակական գործիչները: Իշխանության համար պայքարը միակ շարժառիթն էր, որը խթանում էր հանրային քննարկումները` փիլիսոփայական վեճերի շարժառիթներ երբեք ի հայտ չեկան: Կուսակցական գաղափարախոսներին ոչ այնքան հետաքրքրում էր ճշմարտության որոնումը, որքան իրենց «միակ փրկարար ճշմարտությունը» բոլորին պարտադրելու նպատակը: Ընդ որում՝ ցանկացած քննադատություն ընկալվում էր որպես այս կամ այն քաղաքական ուժի դեմ ուղղված քայքայիչ գործողություն: Հետեւաբար, ձեւավորվում էր մի մթնոլորտ, որում քննարկումները վերածվում էին կոշտ բանավեճի`ոչ ոք ցանկություն չուներ խորապես հասկանալու որեւէ խնդրի կամ երեւույթի էությունը:

Սակայն ներկայումս կարելի է նկատել ավելի խորքային քննարկումների մեջ մտնելու միտումներ: Կարելի է ասել, որ սաղմնային վիճակում երեւան են գալիս փիլիսոփայական բնույթ կրող բանավեճեր: Սա, թերեւս, հնարավոր է դարձել երկրում քաղաքական կյանքի եւ կուսակցությունների` որպես քաղաքական ինստիտուտների, լիակատար արժեզրկման հետեւանքով: Համենայն դեպս՝ ցանկացած կուսակցական գործչի խոսք անխուսափելիորեն ենթարկվում է համընդհանուր ժխտողականության: Կուսակցական գործիչների գաղափարական էքսպանսիան կորցրել է իր իրականացման հիմքը: Համապատասխանաբար՝ իշխանության հասնելու նպատակներից անդին հասարակությունն ունեցավ իր գաղափաքաղաքական խնդիրները քննարկելու շարժառիթ:

Առաջին անգամ ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին հայկական պետականության իմաստավորման հարցերը: Հստակեցվեցին պետությունների բնույթի, քաղաքացի-պետություն փոխհարաբերությունների, մարդու իրավունքների եւ հավասարության հայեցակարգի, գլոբալ միջազգային հարաբերությունների էության, ազգայնամոլության, ազատականության, սոցիալիզմի, ֆաշիզմի վերաբերյալ քննարկումները եւ այլն: Կարող է տարօրինակ թվալ, բայց գրեթե քառորդ դար այդ խնդիրները Հայաստանում համարվում էին մտացածին եւ նմանատիպ թեմաների քննարկումները խեղդվում էին խանձարուրում, քանի որ հանրային օրակարգում ի սկզբանե արմատավորված էր երկու «հավերժական ճշմարտությունների» բանավեճ: «Ճշմարտություններից» մեկը հանգում էր այն թեզին, որն աշխարհից պահանջում է ճանաչել հայ ժողովրդի վերացական իրավունքները («Հայ Դատի» ավանդական գաղափարական համակարգը): Մյուս «ճշմարտությունը» հանգում էր հայ ժողովրդի միակ փրկարար ռազմավարության թեզին`Թուրքիայի հետ հաշտեցման ռազմավարությանը: Պատմական խնդիրների բեռով պայմանավորված այս բանավեճը, ըստ էության, հայ ժողովրդի քաղաքական աշխարհը հանգեցրել է հայ-թուրքական խնդիրների աշխարհին: Այս գաղափարախոսական մթնոլորտում ձեւավորված աշխարհը հայերի համար սկսվում եւ ավարտվում էր թուրքերով:

Կարելի է պնդել, որ հայ ժողովրդի քսաներորդ դարասկզբի ողբերգական պատմությունը կանխորոշել է հաջորդ սերունդների քաղաքական աշխարհայացքը: 1991թ. Խորհրդային Միության փլուզման պահից Հայաստանում ի հայտ եկած նոր իշխող կուսակցությունը` Հայոց համազգային շարժումը (ՀՀՇ), երկրի ավանդական ՀՅԴ կուսակցության հետ ձեւավորեց բանավեճ, որը խլացրեց քաղաքականության մասին բոլոր մյուս խոսակցությունները: ԽՍՀՄ փլուզման իրողությունները պրոյեկցված էին քսաներորդ դարասկզբի Օսմանյան եւ Ռուսական  կայսրությունների փլուզման իրողությունների վրա: Եվ սա չէր կարող չազդել Հայաստանի նոր հանրապետության ձեւավորվող քաղաքականության բնույթի վրա: Նրանում «ինքնիշխանություն՝ ինքնորոշման ճանապարհով» հասկացությունը փոխարինվել էր «անկախություն` արտաքին աշխարհի հետ համաձայնեցված» սկզբունքով: Գործում էին՝ տերություններին նայելով եւ հովանավորների փնտրման շարժառիթով: Միանգամայն տրամաբանական է, որ երկիրը հայտնվեց Ռուսաստանի քաղաքական-տնտեսական թելադրանքի տակ:

Այլ բան չէր էլ կարող լինել: Այդ անիմաստ բանավեճում երկրի քաղաքական միտքը կորցրեց կայանալու եւ զարգանալու հիմքը: Անհնար դարձավ անգամ գնահատել երկրի ներսում եւ նրա շուրջ տեղի ունեցող իրողությունները: Քաղաքական կյանքում ամեն ինչ հանգել էր անխուսափելի կորուստների վերաբերյալ հանրային շանտաժի եւ առասպելական փրկիչների ու դավաճանների փնտրտուքի: Բնական է, որ քաղաքականություն վարելու փոխանցումավազքին շատ արագ միացան հանցավոր գործամոլները, որոնք մնացին հասարակության միակ առասպելազերծ տարրը: Նույնքան բնական է, որ պետությունը հանգեց քրեաօլիգարխիկ կարգի, իսկ ազգին բարոյականություն սկսեցին քարոզել հանցագործները:  Բայց հանցավորությունն էլ իրեն սպառեց:

Ամեն ինչ վերջ ունի, անգամ՝ գաղափարազուրկ դոգմաները եւ հանցավոր գործելակերպը: Այժմ արդեն կարելի է արձանագրել, որ հայ հասարակության գաղափարազուրկ գոյության քառորդ դարն ինքն իրեն սպառեց: Պայթեց «Հայոց աշխարհի շուրջ թուրքական օղակը», փոշիացավ նաեւ հովանավորի կերպարը` ի դեմս Ռուսաստանի: Ու թեպետ ուրիշ վայրերում ուրիշ հովանավոր փնտրելու դրդապատճառն իբրեւ մնացորդային երեւույթ դեռ դրսեւորում է իրեն, հայերի հայացքն, այնուամենայնիվ, ուղղված է աշխարհի քաղաքակրթական գործընթացների առաջնագծին: Սրա մասին է վկայում հասարակական նոր քննարկումներ բնույթը:

(Այդ մասին՝ հաջորդիվ)

Մանվել Սարգսյան