Շաբաթ, Մայիսի 30, 2020

Վերլուծական

Իշխանափոխությո՞ւն, թե՞ հեղափոխություն` Հայաստանում այդպես էլ պատասխան չկա

անգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղ
 

Ազգային ժողովի ընտրություններից եւ նոր կառավարության նշանակումից մեկ տարի անց երկրում հիմնական բանավեճերը, ինչպես եւ ակնկալվում էր, ընթանում են նոր իշխանությունների հաջողությունների կամ անհաջողությունների թեմայի շուրջ: Այն հարցում, որ կառավարությունը կարողացել է մենաշնորհազերծել տնտեսական գործունեությունը, վերացնել տեղական կլանները, զգալիորեն ավելացնել բյուջետային մուտքերը, կարգավորել որակյալ ճանապարհաշինությունը, ընդլայնել սոցիալական ծրագրերը եւ այլն, առանձնապես վիճելու հարկ չկա: Սակայն լուրջ բացթողումները մնում են պետական կյանքի բոլորովին այլ ոլորտում` կարեւորագույն խնդիրների իրավական կարգավորման օղակում, որտեղ նկատելի տեղաշարժեր չկան: Հենց այդ հանգամանքն է շարունակում անհանգստացնել հանրությանը եւ առաջ բերել հրատապ քննարկումներ: Այդ մասին արժե առանձին խոսել:

Սովորաբար Հայաստանում 2018 թվականին եղած քաղաքական փոփոխությունների մասին քննարկումները հանգեցնում են «իշխանափոխություն-հեղափոխություն» բանավեճի: Շատերը համարում են, որ եթե երկրում քաղաքական վարչակարգի փոփոխությունից հետո քաղաքական համակարգի բարեփոխում չի անցկացվում, ուրեմն որեւէ հեղափոխության մասին խոսք լինել չի կարող: Դրա հետ կարելի է համաձայնվել: Սակայն կա նաեւ կարծիք, որ երկրում տեղի է ունեցել ոչ թե սովորական իշխանափոխություն, այլ ապամոնտաժվել էր Սահմանադրության շրջանակներից դուրս կազմավորված յուրօրինակ քաղաքական վարչակարգը: Այն է` վերացվել էր պետական հաստատությունները կազմակերպված խմբավորմանը ենթարկեցնող հակասահմանադրական քաղաքական կարգը: Խոսքը պետական կառավարման համակարգը յուրացրած եւ գործունեության իր կանոններն այդ հաստատություններին պարտադրած խմբավորման մասին է:

Այս երկրորդ դիտարկման հետ եւս չի կարելի չհամաձայնվել: Ոչ ոք չի կարող ժխտել, որ Հայաստանում ազատ ընտրությունների ինստիտուտ այդպես էլ չարմատավորվեց, եւ հասարակությունը զրկված էր ազատ ընտրությունների միջոցով պետական կառավարման մարմիններ կազմավորելու հնարավորությունից: Իսկ ցանկացած կառավարող ընտրախավ, որը չի կազմավորվում ազատ ընտրությունների միջոցով, համարվում է հակասահմանադրական: Այդպես էլ հակասահմանադրական է համարվում պետության կառավարման կարգը: Հետեւաբար` իմաստ չունի ժխտել, որ 2018 թվականին զանգվածային շարժման ջանքերով հենց այդպիսի մի կարգ էր ապամոնտաժվել:

Հարց է առաջանում` եթե ապամոնտաժվել էր գոյություն ունեցող կարգը (քաղաքական վարչակարգը), ուրեմն ինչպիսի՞ վիճակում էր հայտնվել պետությունը: Այդ հարցը թույլ կտա վերոնշյալ երկու կարծիքները միացնել «իշխանափոխություն-հեղափոխություն» բանավեճում մեկ միասնական թեմայով քննարկման մեջ, թե որն է երկրում ծագած նոր իրավիճակում իրավաքաղաքական կարգավորման իմաստն ու էությունը: Չէ որ պետք է պարզ լինի, որ կառավարման մեկ համակարգի վերացումը չի կարող չփոխարինվել կառավարման մեկ այլ համակարգով: Հակառակ դեպքում պետական համակարգի գործունեության կարգավորումը չի կարող կայուն լինել:

Կարծիքը, թե կառավարման նոր համակարգը կարող է ինքնակամ առաջանալ եւ գործել գոյություն ունեցող օրենսդրությանը լիովին համապատասխան` այնքան էլ համոզիչ չէ: Գոյություն ունեցող օրենսդրությունը ժամանակին անընդհատ զարգանում էր 2018 թվականից առաջ գործող հակասահմանադրական վարչակարգին միանգամայն համապատասխան: Բացի դրանից, պետական հաստատություններն իրենց գործունեությունը կանոնակարգում էին ոչ թե օրենքի կանոններով, այլ կառավարող օղակի թելադրանքով: Նշանակում է հին կարգերի ապամոնտաժման արդյունքում պետական հաստատությունները պիտի մնային «բախտի քմահաճույքին»:

Այդպես էլ կա` 2018 թվականից անցած քաղաքական փոփոխությունների ընթացքում պետական կառավարման հաստատությունների միակ կարգավորիչը մնում է պետության առաջին դեմքի` վարչապետի կամքը: Մեկ մարդու կամքի վրա են կանգուն նաեւ տնտեսական գործունեության պայմանները: Եվ այնքան էլ անսովոր վիճակում չեն հասարակական հարաբերությունները: «Գործատուների» ու տեղական «ֆեոդալների» թելադրանքից ազատված քաղաքացիներն առանց կողմնորոշիչների էին մնացել ոչ միայն հասարակական-քաղաքական կյանքին մասնակցության գործում, այլեւ իրենց առօրյա կյանքի կարգավորման պրակտիկայում:

Վերջին հանգամանքը ներկա պահին արտահայտված է տարբեր հասարակական խմբերի նշանակալի ատոմացման եւ առճակատայնացման փաստում: Անցած տասնամյակում կառավարող վարչակարգը կարողացել է հասարակական-քաղաքական կյանքում արմատավորել իր բարոյակարգը: Բարոյակարգը` դա հասարակական գիտակցության մեջ չարի ու բարու, լավի ու վատի մասին գոյություն ունեցող պատկերացումների վրա հիմնված վարքականոն է: Թե ինչպիսին էին նմանօրինակ կանոնների մասին պատկերացումները` գիտի ամեն ոք:

Վարչակարգի վերացումն ամենեւին չի նշանակում բարոյակարգի արագ վերացում: Ակտիվ դիրքերից բարոյակարգի նախկին «դիկտատորների» հեռացումն ընդամենը լղոզել է գոյություն ունեցած բոլոր կանոնները, բայց չի սերմանել նորերը: Դա խիստ ապակողմնորոշել է մարդկանց` կյանքի կոչելով ճշտի ու անճշտի մասին մշտական վեճերը: Սոցիալական համաձայնության նոր ձեւերի ի հայտ գալն անհնար է առանց նոր սոցիալական նորմերի հայտնության: Չէ որ սոցիալական նորմերը քաղաքական կազմակերպության ոլորտից դուրս մարդկանց հարաբերությունների կարգավորմանն ուղղված` վարքականոն են: Դրանք ամրացված են սոցիալական ներգործության միջոցներով: Այժմ այդպիսի կանոնները փլուզված են:

Ինչ վերաբերում է համապետական մակարդակի հիմնախնդիրների իրավական կարգավորման հրամայականին, ապա այդ ոլորտում մենք գործ ունենք հասարակական հարաբերությունների հետեւյալ երեք խմբերի հետ. սեփականություն եւ տնտեսական հարաբերություններ; քաղաքական հարաբերություններ; իրավակարգի ապահովման հարաբերություններ: Հենց այս ոլորտներում է առաջացել հարաբերությունների առավել մեծ ամորֆությունը, քանի որ նախկին կարգի կանոններն ամբողջությամբ դուրս են բերվել այդ ոլորտներից: Կայունության եւ կառավարելիության որոշ մակարդակ, ինչպես ասվեց վերը, այստեղ պահպանվում է վարչապետի կողմից կարգավորման գործոնի վրա: Բայց դա չի կարող երկար շարունակվել: Առանց իրավական կարգավորման եւ քաղաքական ու տնտեսական ոլորտների տարանջատման, հնարավոր չէ լուծել բիզնեսի եւ քաղաքականության տարանջատման հիմնախնդիրը: Քանի դեռ սեփականությունը չի պաշտպանված օրենքով եւ չի ճանաչված հասարակության կողմից, պետական կառավարման համակարգը չի կարող ձերբազատվել նրա թելադրանքից:

Իրավական կարգավորում ասելով՝ հասկացվում է հասարակական հարաբերությունների վրա պետության նպատակաուղղված ազդեցությունը իրավաբանական հատուկ միջոցների ու մեթոդների օգնությամբ, որոնք միտված են այդ հարաբերությունների կայունացմանը եւ կանոնակարգմանը: Յուրաքանչյուր կոնկրետ իրավիճակ երկրում այդպիսի կարգավորման կոնկրետ նպատակ ունի: Հայաստանում ներկա պահի նպատակի մասին արդեն ասվել է: Այստեղ կարեւոր է նկատի ունենալ այն հանգամանքը, որ կարգավորումից հրաժարվելու կամ դրա անբավարար լինելու դեպքում կարող է հասարակության մեջ կամայականության իրավիճակ առաջանալ, որն իրավակարգի խախտման լուրջ սպառնալիք է: Բայցեւ այն դեպքում, երբ  իրավական կարգավորման պրակտիկան դուրս է գալիս կենսական պահանջմունքների շրջանակներից, սովորաբար կամայականության իրավիճակ է առաջանում արդեն բուն պետության կողմից:

Այդ հիմնախնդրից երկիրը ոչ մի տեղ չի փախչի. ժամանակը միայն կբարդացնի դրա լուծումը:

 

Մանվել Սարգսյան

Ռազմավարական եւ ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոն

ՀՀ, Երևան 0033, Երզնկյան 75

Հեռ.՝

+374 10 528780 / 274818

Էլ. փոստ՝

info@acnis.am

Վեբկայք՝

www.acnis.am

Հոդվածագիրների տեսակետները կարող են չհամընկնել ՌԱՀՀԿ դիրքորոշումներին:

Արտատպման դեպքում հղումը «ACNIS ReView. Հայացք Երեւանից» օնլայն-հանդեսին պարտադիր է: